یادها و یادگار ها

پرویز ناتـل خانلری

پرویز ناتـل خانلری در 29 اسفند ماه 1292 هـ . ش در تهران متولد شد جد او میرزا احمد مازندرانی مشهور به خانلرخان و ملقب به اعتصام‌الملک بود که عهده‌دار مشاغلی در وزارت امور خارجه از جمله مدیر‌کلی بود.

پرویز ناتـل خانلری در 29 اسفند ماه 1292 هـ . ش در تهران متولد شد جد او میرزا احمد مازندرانی مشهور به خانلرخان و ملقب به اعتصام‌الملک بود که عهده‌دار مشاغلی در وزارت امور خارجه از جمله مدیر‌کلی بود. نام خانوادگی خانلری از لقب جد او خانلر خان گرفته شده است. کلمه  ناتل (نام قدیمی شهری در مازندران) به پیشنهاد  نیما یوشیج (پسرخاله  مادرش) بر نام خانوادگی او افزوده شد. پرویز  تحصیلات ابتدایی را در مدارس «‌سن‌لویی»، «آمریکایی‌های تهران» و «‌ثروت» گذراند. بعد به دارالفنون رفت و به تشویق بدیع‌الزمان فروزانفر رشته  ادبی را انتخاب کرد. در 1309هـ .ش اولین مقاله خود را در روزنامه «اقدام» منتشر کرد. در ۱۳۱۱ هـ .ش  وارد دانشسرای عالی شد. در ۱۳۱۴ هـ .ش در رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشکده ادبیات دانشگاه تهران درجه لیسانس گرفت. از ۱۳۱۵هـ .ش به خدمت وزارت فرهنگ درآمد و مدتی دبیر دبیرستان‌های رشت بود. سپس ضمن تدریس در دبیرستان‌ها، تحصیلات خود را در مقطع دکترای زبان و ادبیات فارسی ادامه داد و در 1322هـ .ش موفق به اخذ دانشنامه دکترا شد. موضوع پایان نامه دکتری او «تحول غزل در شعر فارسی» بود که به راهنمایی ملک‌الشعرا بهار به انجام رساند که بعداً با عنوان «تحقیق انتقادی در عروض و قافیه و چگونگی تحول اوزان غزل فارسی» به چاپ رسید. دکتر خانلری از 1320هـ .ش، همکاری خود را با دانشگاه تهران آغاز کرد. در ۱۳۲۵ هـ .ش انتشارات دانشگاه تهران را بنیان‌ گذاشت که  پنج سال مدیریت آن را به عهده داشت. در 1330هـ .ش کرسی تاریخ زبان فارسی را در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران تأسیس نمود. دکتر خانلری از دوران دانشجویی، همکاری خود را با مطبوعات آغاز کرد و اشعار و نوشته‌های خود را در مجله «مهر» منتشر ساخت. در خرداد ۱۳۲۲ هـ . ش نخستین شماره از مجله  ادبی «سخن» را انتشار داد و تا  ۱۳۵۷ هـ . ش انتشار آن را تداوم بخشید و جمعاً 27 دوره آن را منتشر ساخت. شماره اول مجله به صاحب امتیازی دکتر ذبیح‌الله صفا بود، ولی بعد صاحب امتیازی آن به دکتر خانلری منتقل شد. خانلری در  ۱۳۲۷ هـ .ش به پاریس رفت و مدت دو سال در انستیتو دو فونتیک، به مطالعه و تحقیق پرداخت. او اولین ایرانی بود که با رشته  فونتیک (آواشناسی) آشنا شد و رساله‌ای نیز در این باره به زبان فرانسوی نوشت. دکتر  ناتـل خانلری در ۱۳۳۴ هـ .ش سمت معاونت وزارت کشور یافت. از 1336هـ .ش عضو مجلس سنا  و سناتور انتصابی مازندران شد. از شهریور ۱۳۴۱ هـ . ش تا بهمن ۱۳۴۲ هـ . ش نیز وزیر فرهنگ بود. او این در سمت، طرح ایجاد سپاه دانش را پیشنهاد کرد، به تصویب رساند و اجرای آن را آغاز کرد. در 1344هـ .ش «بنیاد فرهنگ ایران» را با همکاری عده‌ای از پژوهشگران تأسیس نمود و تا  1357هـ .ش خود ریاست آن را بر عهده داشت. این مؤسسه در طول فعالیت خود بیش از سیصد عنوان کتاب منتشر کرد که غالب آنها متون و تحقیقات مهمی در جنبه‌های مختلف ادبی و تاریخی و علمی بود. دکتر خانلری بعد ریاست فرهنگستان ادب و هنر را نیز  عهده دار شد. مدتی به سمت مدیر‌کلی سازمان پیکار با بیسوادی منصوب گردید. پس از انقلاب اسلامی، دکتر ناتل خانلری  مدت صد روز به زندان افتاد که با پادرمیانی علامه مرتضی مطهری از زندان آزاد شد. پس از آزادی، از همه  فعالیت‌های رسمی و دانشگاهی کناره گرفت. او اهل شعر بود و مجموعه اشعار خود را  با نام «ماه در مرداب» در ۱۳۴۳ هـ .ش منتشر کرد که بارها تجدید چاپ شد. شعر «عقاب» او که به صادق هدایت تقدیم کرده، از پر محتواترین نمونه‌های شعر معاصر ایران به شمار می رود. دکتر ناتل خانلری در تهران درگذشت. آثار متعددی از این استاد برجسته در زمینه تألیف، ترجمه و تصحیح باقی مانده است که از آن جمله می‌توان به تألیف کتاب‌های «دستور زبان فارسی» (این اثر نخستین بار در ۱۳۴۳ هـ .ش به ‌عنوان کتاب درسی دبیرستانی به چاپ رسید، سال‌ها نیز در دبیرستان‌ها تدریس می‌شد، اما بعد مورد تجدید نظر قرار گرفت و در دانشگاه‌ها نیز تدریس شد.)، «تاریخ زبان فارسی» در 5 جلد که از آثار مهم و ماندگار وی است که تاکنون کتاب مرجع در این زمینه محسوب می‌شود، «فرهنگ تاریخی زبان فارسی»، «تحقیق انتقادی در عروض و قافیه و چگونگی تحول اوزان غزل فارسی»، «روان‌شناسی و تطبیق آن با اصول پرورش»، «وزن شعر فارسی»، «غزل‌های حافظ» و «زبان‌شناسی و زبان فارسی» و ترجمه کتاب های «دختر سروان» پوشکین، «چند نامه به شاعر جوان»، «مخارج‌الحروف» ابن سینا، «تریستان و ایزولد»، شاهکارهای هنر ایران»  آرتور اپهام پوپ و تصحیح کتاب‌های «سمک عیار» ۵ جلد، «دیوان حافظ»، «داستان‌های بیدپای» با همکاری محمد روشن اشاره کرد. «چند نکته در تصحیح دیوان حافظ»، «زبان‌شناسی و زبان فارسی» (مجموعه مقالات)، «شعر و هنر» (مجموعه مقالات)، «فرهنگ و اجتماع» (مجموعه مقالات)، «شهر سمک» (یادداشت‌های مربوط به سمک عیار)، «هفتاد سخن» (مجموعه مقالات) (2 جلد) از دیگر آثار اوست. 

ايران، تهران، خيابان انقلاب، خیابان برادران مظفر جنوبی، کوچه خواجه نصیر، شماره 2، طبقه همکف، واحد اهل قلم
صندوق پستی : 1455-13145
كد پستي : 1315773411

تمامی حقوق این سایت متعلق به خانه کتاب است